Āwhina
(Short Māori title: Āwhina.)
Āwhina
Hei kimi i te tikanga, i ngā tikanga rānei o tētahi kupu Māori, patohia atu taua kupu ki te pouaka rapu, ka pāwhiri i te kupu ‘Rapua’. (Whakamārama: karekau he kupu Pākehā i tēnei papakupu, nō reira kāore e whaihua tō whakauru atu i te kupu Pākehā hei kimi i te kupu Māori e ōrite ana.)
Mō te āhua o ngā kōrero ka takoto hei tirotiro māu, e rua ngā kōwhiringa e taea ana: - he kōrero poto, e whakaatu noa ana i te whakamāoritanga me t/ētahi tauira o te kupu i te rerenga kōrero; - he kōrero roa, e whakaatu ana i ētahi atu kōrero i te taha, tae atu ki tōna atua, ki te whakamahinga kupu, me te takenga mai o ngā tauira.
Tirohia te Kupu Taka mō ētahi atu whakamārama e pā ana ki ngā whakamahinga kupu, me ngā tohupoto e kitea ana i tēnei papakupu.
Ina tau atu te kiore ki tētahi wāhanga o ngā kōrero ka takoto mō te kupu i rapu ai koe, ka puta ake he whakamārama poto mō taua mea (hei tauira, te 'pīmuri whakahāngū', te kupu 'atua', te kupu 'whakamahinga kupu' rānei). Engari i konei, ka puta ake he whakamārama roa ake e tino mārama ai koe he aha te tikanga o tēnā, o tēnā.
Koinei e whai ake nei te raupapa o ngā kōrero tērā ka takoto mō tēnā, mō tēnā aronga i te papakupu nei:
1. ‑tanga [Tūmatauenga] ing, mahp, āhua. He tāne, he wahine rānei.
Ko te 'tāngata' te kupu takitini. (i) Whatungarongaro he tangata, toitū te whenua hoki (NP 2665). (ii) Tēnā ko ngā paukena e takoto mai rā i te māra, te porokawa noa iho, ka hangaia mai kia pērā rawa te rahi, kore ana e taea e te tangata kotahi te hiki (Wh 6, 10). {kiko, kikokiko, mauri, ngata3}
tangata whenua [Tūmatauenga] Te iwi taketake ake o tētahi whenua, o tētahi rohe, te iwi rānei i noho ki taua whenua i mua i ētahi atu. (i) Ko te iwi Moriori me te iwi Māori ngā tāngata whenua o Aotearoa. (ii) Ko ngāi kirimangu te tangata whenua o Āwherika.
whare tangata [Tāne] ing. Te wāhi o te tinana wahine e tipu ai te kukune. Kia tupu haere te kukune i te whare tangata, ka kaha ake te hiamimi o te whaea.
kōpū (1)
tangata tawhito [Tāne] He manu rahi noho wairepo, noho awa, noho kōawa, noho waikeri. Porphyrio porphyrio melanotus.
pūkeko (1)
2. [Tūmatauenga] ing, āhua. He tangata kore mana ka mauheretia hei kaimahi mā tētahi atu. Ko ngā wāhi katoa i haere ai te rangatira, kei reira anō tana tangata ki te āwhina i a ia.
pononga2 (1)
[Tāne] ing. Te takitini o te kupu 'tangata'. (i) O ngā tāngata katoa e mōhio ana au, ko ia te mea tino hūmārie. (ii) Taku hiahia kia hohoro te whakaatu mai a ngā tāngata e whakahē nei i te ture Kaunihera (PH 5, 16).